കുടുംബശ്രീ എന്നത് വ്യത്യസ്ത ആളുകൾക്ക് വ്യത്യസ്തമായ കാര്യങ്ങളാണ്. ചിലർക്ക് ഇത് കേരള സംസ്ഥാന സർക്കാരിൻ്റെ ദാരിദ്ര്യ ലഘൂകരണ പദ്ധതിയാണ്. മറ്റുചിലർ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സ്ത്രീകളുടെ പ്രത്യേക മണ്ഡലമായി ഇതിനെ കാണുന്നു. മറ്റു ചിലരിൽ, കുടുംബശ്രീ എന്ന പദം യൂണിഫോം ധരിച്ച സ്ത്രീകള്‍ വാതിൽപ്പടിയിൽ നിന്ന് മാലിന്യം ശേഖരിക്കാൻ വരുന്ന ചിത്രങ്ങളാണ്.
പലർക്കും കുടുംബശ്രീ ഒരു അനുഗ്രഹം പോലെയാണ്; ഒരു ദൈവം അയക്കുന്ന ഒന്നായാണ് കാണുന്നത്. വിശക്കുന്നവനു ഭക്ഷണമായും, രോഗികൾക്കു ഔഷധമായും, സഹായമായും അത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു വിഭാഗം പുരുഷന്മാർ കുടുംബശ്രീയെ സ്ത്രീകളെ അഹങ്കാരികളാക്കുന്ന അനാവശ്യ വേദിയായാണ് കാണുന്നത്. കുടുംബശ്രീയെ പാവപ്പെട്ടവരിലേക്ക് എത്തിക്കാനുള്ള ചാനലായി കരുതുന്ന രാഷ്ട്രീയക്കാരുണ്ട്; തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിന് കുടുംബശ്രീ തടസ്സമായി കാണുന്ന രാഷ്ട്രീയക്കാരുമുണ്ട്. സ്ത്രീകൾക്ക് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വരാനുള്ള വേദിയായാണ് ചിലർ ഇതിനെ കാണുന്നത്.
അധികാര വികേന്ദ്രീകരണത്തിൻ്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ താഴേത്തട്ടിലുള്ള ആസൂത്രണത്തിനുള്ള ബഹുജന സമാഹരണത്തിനുള്ള സംസ്ഥാന തന്ത്രമായ ജനകീയ പദ്ധതി പ്രസ്ഥാനത്തിൻ്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സജ്ജമാക്കിയ കുടുംബശ്രീ അതിൻ്റെ പ്രത്യേക സന്ദർഭത്തിൻ്റെ ഫലമാണ്.
ഒരു സർക്കാർ പരിപാടിയുടെ വീക്ഷണകോണിൽ, ആലപ്പുഴയിലും മലപ്പുറത്തും സിഡിഎസ് പരീക്ഷണങ്ങളുടെ ഒരു വിപുലീകരണമായിരുന്നു കുടുംബശ്രീ. അതേസമയം, നബാർദിൻ നേതൃത്വം നൽകുന്ന എസ്എച്ച്ജി ബാങ്ക് ലിങ്കേജ് പ്രോഗ്രാമിൽ നിന്ന് സിഡിഎസ് സംരംഭങ്ങൾ തന്നെ പാഠങ്ങളും തന്ത്രങ്ങളും പഠിച്ചു.
ഒരു ആശയമെന്ന നിലയിൽ, അതിൻ്റെ അടിസ്ഥാനം അയൽപക്ക ഗ്രൂപ്പുകളാണ് (NHGs); NHG ആശയത്തിന് സംസ്ഥാനത്തിൻ്റെ സിവിൽ സൊസൈറ്റി ഡൊമെയ്‌നിൽ അതിൻ്റേതായ ചരിത്രമുണ്ട്.
ഇന്ത്യയിലെ പല രാജ്യങ്ങളിലും പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും പ്രചരിപ്പിച്ച SHG ആശയത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ് NHG ആശയം. ഇവിടെയുള്ള എൻഎച്ച്ജികൾ ആസൂത്രണത്തിനും വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും വേദിയാകണം. കേരളത്തിൻ്റെ വികസന ചരിത്രത്തിൽ ഇത്തരം എൻഎച്ച്ജികളുടെ സങ്കൽപ്പത്തിനും അതുല്യമായ വേരോട്ടമുണ്ട്. അയൽപക്കങ്ങൾക്ക് ചുറ്റും ഗ്രൂപ്പുകൾ രൂപീകരിക്കുക എന്ന ആശയം തന്നെ സംസ്‌ഥാനത്തെ സാമുദായിക സംഘടനയുടെ പരമ്പരാഗത രൂപങ്ങളിൽ വേരൂന്നിയതാണ്.
ചുരുക്കത്തിൽ, ആലപ്പുഴയിലും മലപ്പുറത്തും നടന്ന കമ്മ്യൂണിറ്റി മൊബിലൈസേഷൻ പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും ,വിവിധ സിവിൽ സൊസൈറ്റി സംരംഭങ്ങളിൽ നിന്നും കുടുംബശ്രീ സങ്കൽപ്പം വികസിച്ചു. കേരള സിഡിഎസ് മോഡൽ, പരക്കെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, ആലപ്പുഴ, മലപ്പുറം പരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് വികസിച്ചത്. എന്നിരുന്നാലും, ചില പരമ്പരാഗത കമ്മ്യൂണിറ്റി സംഘടനകളുടെയും ആചാരങ്ങളുടെയും അനുഭവങ്ങളാൽ ഈ സംരംഭങ്ങൾ സ്വയം അറിയിച്ചു.
പരീക്ഷണ വേളയിൽ മലപ്പുറം ജില്ലാ കളക്ടർ രാജീവ് സദാനന്ദൻ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചതുപോലെ, എൻഎച്ച്‌ജികളിലെ സ്ത്രീകൾ പരമ്പരാഗത സംഘടനകളിലെ അനുഭവത്തിൻ്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഗ്രൂപ്പുകളിൽ നിന്നുള്ള വായ്പകൾക്ക് 2% പലിശ നിശ്ചയിച്ചു.
ഒടുവിൽ അധികാര വികേന്ദ്രീകരണം പിആർഐകൾക്ക് നൽകുകയും ജനകീയ പദ്ധതി പ്രചാരണം കുടുംബശ്രീ രൂപീകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്തു.
